روابطِ پیرااجتماعی در گذرِ چهار دهه: مروری نظام‌مند بر پایه‌ی تحلیلِ مضمونی و زمانی

روابطِ پیرااجتماعی — پیوندهای عاطفی-اجتماعیِ یک‌سویه‌ای که مخاطبان با چهره‌های رسانه‌ای برقرار می‌کنند — نزدیک به هفتاد سال است که موضوعِ پژوهش بوده‌اند؛ با این‌حال، این سازه همگام با دگرگونیِ محیطِ رسانه‌ای بارها از نو تعریف شده است. در این مرورِ نظام‌مند، ۴۱ پژوهش و فصلِ کتابِ داوری‌شده را که در فاصله سال‌های ۱۹۸۷ تا ۲۰۲۵ منتشر شده‌اند و گستره‌ی ارتباطات، روان‌شناسیِ رسانه و بازاریابی را دربر می‌گیرند، مطالعه کرده‌ایم. این پیکره از دو منظرِ مکمل، تحلیل می‌شود. تحلیلِ مضمونی هشت جریانِ پژوهشی را شناسایی می‌کند: مبانیِ مفهومی و نظری؛ سنجش و ساختِ مقیاس؛ بهزیستی و روان‌شناسی؛ رسانه‌های اجتماعی و پلتفرم‌ها؛ بازاریابی و رفتارِ مصرف‌کننده؛ کودکان و رشد؛ تماس، تعصب و سیاست؛ و اندرکنشِ انسان و کامپیوتر. تحلیلِ زمانی نیز این ادبیات را به سه دوره‌ی تکوینی تفکیک می‌کند: دوره‌ی بنیان‌گذاری (۱۹۸۷ تا ۲۰۰۸) که در آن اثباتِ مشروعیتِ این سازه رخ داده است؛ دوره‌ی تنوع‌یابی (۲۰۱۰ تا ۲۰۱۷) که با ظهورِ رسانه‌های اجتماعی بازآرایی شد؛ و دوره‌ی کاربست و تثبیت (۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵) که با حوزه‌های کاربردی، روش‌های نو و کارهای تلفیقی شناخته می‌شود. سه مسیرِ نظری از دلِ هر دو محورِ دوره و مضمون می‌گذرند: فرسایشِ تدریجیِ پیش‌فرضِ یک‌سویگی، واژگونیِ تجربیِ فرضیه‌ی جبران، و ناپایداریِ همیشگی سنجش. پژوهش حاضر استدلال می‌کند که رابطه‌ی پیرااجتماعی همچنان سازه‌ای در حالِ تعریف‌شدن است، نه سازه‌ای تثبیت‌شده که صرفاً به‌کار بسته شود؛ و اینکه هوشِ مصنوعیِ مکالمه‌محورِ نوپدید، پیش‌فرضِ شالودین این حوزه — یعنی یک‌سویگی — را به‌سوی یک نتیجه گیری جدید خواهد راند.