سیاست‌گذاری سلبریتیسم در صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم ارتباطات اجتماعی، دانشگاه تهران
2 دانشجوی دکتری علوم ارتباطات اجتماعی، دانشگاه تهران
چکیده
در کشور ایران قدمت پیوند میان سلبریتیزم و تلویزیون، به دهۀ 30 خورشیدی باز می‌گردد و نقش سلبریتی‌ها در تلویزیون، در جهت تبلیغات تجاری بود. در طول این هفت دهه، این پیوند عمیق‌تر شده‌است؛ به تعبیری دیگر سلبریتی‌ها در برنامه‌های متعدد و مختلفی اعم از سریال، برنامه‌های گفت‌وگومحور، مسابقات استعدادیابی و دیگر برنامه‌های ژانر واقع‌نما حضور داشته‌اند. بر همین اساس هدف از این پژوهش علاوه بر مرور و توصیف ابعاد نظری و عملی سیاستگذاری سلبریتیزم و تلویزیون در ایران، ارائۀ راهکارهای سیاستگذارانۀ مرتبط است. با استفاده از روش کتابخانه‌ای و مروری بر «تمایز مفهومی سلبریتی‌شدن و سلبریتیزه‌شدن»، «رویکردهای سه‌گانه به سلبریتی‌ها» سعی شد رویکرد اصلی مقاله مشخص شود و سپس با ترسیم ساختار سازمان تولید تلویزیون در سه سطح «کلان اجتماعی»، «میانه» و «خرد» و پیوند آن با مفاهیم مذکور و توصیف زمینه‌های شکل‌گیری سلبریتیزم امکان تحلیل پیوند میان تلویزیون و سلبریتی در ایران شکل گیرد. در پایان راهبردهای مواجهۀ منطقی میان صداوسیما و سلبریتی‌های ایرانی در دو سطح زمینه‌ای و مستقیم ترسیم شد. راهبردهای سطح زمینه‌ای با توجه به زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و رسانه‌ای به سه بخش «غلبۀ حرفه‌ای‌گرایی بر ایدئولوژی‌گرایی»، «غلبۀ فرهنگ‌گرایی بر ابزارگرایی» و «تکثرگرایی و کنترل‌زدایی» تقسیم می‌شود. سطح راهبردهای مستقیم، به مواجهۀ میان صداوسیما با پدیدۀ سلبریتیزم و سلبریتی‌ها اشاره دارد. این سطح، به راهبردها و اقداماتی اشاره دارد که به‌صورت مشخص و عملی برای مواجهه با یک پدیده اتخاذ می‌شوند. راهبردهای این سطح، به سه بخش «تغییرسازوکارهای مواجهۀ منطقی با سلبریتیزم»، «سلبریتی‌ به‌مثابه شهروند» و «تفکیک تخصص‌محور سلبریتی‌ها» تقسیم می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Celebrity Policymaking in the Islamic Republic of Iran's Television

نویسندگان English

Majid Soleimani Sasani 1
Ali Momeni 2
1 Assistant Professor, Department of Social Communication Sciences, University of Tehran
2 PhD Candidate, Social Communication, University of Tehran
چکیده English

The relationship between celebritism and television in Iran dates back to the 1950s, when celebrities were primarily employed for commercial advertising. Over the past seven decades, this relationship has become increasingly institutionalized, with celebrities playing prominent roles across diverse television formats, including drama series, talk shows, talent competitions, and reality-based programs. Against this backdrop, this study examines the theoretical and practical dimensions of celebrity policymaking in Iranian television and proposes a policy framework for governing the relationship between broadcasting institutions and celebrity culture.

Drawing on a library-based review, the study first clarifies the conceptual distinction between celebrification and celebritization and reviews the three dominant approaches to celebrity studies to establish its analytical framework. It then analyzes the organizational structure of television production at the macro, meso, and micro levels and relates these dimensions to the socio-cultural conditions underlying the emergence of celebritism in Iran.

The study proposes policy recommendations at two complementary levels. Contextual strategies address the broader social, cultural, and media environment by emphasizing professionalism over ideological orientation, cultural approaches over instrumentalism, and greater pluralism alongside reduced regulatory centralization. Direct strategies focus on institutional engagement with celebritism through reforming existing governance mechanisms, recognizing celebrities primarily as citizens, and adopting a specialization-based classification of celebrities in media policy and practice.

کلیدواژه‌ها English

Policy-making
Celebritization
IRIB
Television
Reality genre
·       آبیدین، ک. (۱۳۹۸). سلبریتی‌های اینترنتی؛ فهم شهرت آنلاین. (ا. شاه‌قاسمی، مترجم). تهران: انتشارات سورۀ مهر.
·       از حضور پسر «واقعیه یا کیکه» در صداوسیما تا انتقادهای تند برخی سلبریتی‌ها ازجمله بهاره افشاری و سردار آزمون. (۲ دی ۱۴۰۲). بازیابی در ۱۵ بهمن ۱۴۰۳، از پایگاه خبری و تحلیلی انصاف: https://B2n.ir/h27471
·       آسابرگر، آ. (۱۳۹۹). روش‌های پژوهش در رسانه‌ها و ارتباطات؛ درآمدی بر رویکردهای کیفی و کمی. (ا. شاه‌قاسمی، و م. نیرو، مترجمان). تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
·       استیور، گ. (۱۳۹۹). روان‌شناسی شهرت. (ا. شاه‌قاسمی، مترجم). تهران: انتشارات سورۀ مهر.
·       اسعدی، م. (۱۳۹۳). نخبگان و تلویزیون؛ پژوهشی عملی در مدیریت رسانه. تهران: انتشارات دنیای اقتصاد.
·       بنت، ا. (۱۳۹۳). فرهنگ و زندگی روزمره. (ل. جوافشانی، و ح. چاوشیان، مترجمان). تهران: نشر اختران.
·       بهادری، م. (۲۳ دی ۱۴۰۲). از بازگشت «پایتخت» تا محمدرضا گلزار؛ پاگشای صداوسیما برای سلبریتی‌های مشهور / بازگشت تلویزیون به ریل منتقدان. بازیابی در ۱۵ بهمن ۱۴۰۳، از خبرآنلاین: khabaronline.ir/xkPPZ
·       بیچرانلو، ع.، یاسینی، س.، و جلالی‌پور، ب. (۱۴۰۲). تفاوت‌های شکلی و معنایی در پوشش زنان مجری شبکه‌های سیما در تلویزیون و اینستاگرام. فصلنامۀ زن در فرهنگ و هنر، ۳۵۳‑۳۸۰.
·       پری، ر. (۱۳۹۳). تاریخ رسانه. از گیلگمش تا گوگل. (ب. تورانی، مترجم). تهران: انتشارات ایران.
·       پستمن، ن. (۱۳۹۷). زندگی در عیش مردن در خوشی؛ زوال فرهنگ در بستر عشرت؛ در عصر رسانه‌های تصویری. (ص. طباطبائی، مترجم). قم: نشر اطلاعات.
·       خندوانه و دورهمی، پربیننده‌ترین برنامه‌های تلویزیون. (۱۹ فروردین ۱۳۹۶). بازیابی در ۱۵ بهمن ۱۴۰۳، از دنیای اقتصاد: magiran.com/n3538319
·       خیامی، ع.، اسکندری، ع.، و خلقتی، م. (۱۳۹۸). بازکاوی فرهنگ سلبریتی‌گری و تعامل رسانۀ ملی با چهره‌ها. فصلنامۀ علمی رسانه‌های دیداری و شنیداری، ۷‑۳۲.
·       داگلاس، س. جی.، و دانل، م. آ. (۱۴۰۱). تاریخ شهرت؛ رسوایی! قهرمانان! هواداران! (ا. شاه‌قاسمی، و ز. مجدی‌زاده، مترجمان). تهران: پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی.
·       شاه‌قاسمی، ا. (۱۴۰۱). میدان شهرت در ایران. تهران: پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی.
·       طالقانی، د. (۱۴۰۰). سلبریتی ایرانی. قم: نشر معارف.
·       فضائلی، م. (۱۹ فروردین ۱۴۰۳). رئیس سازمان صداوسیما می‌گوید برنامه‌های نوروزی با رشد ۸درصدی مخاطب روبه‌رو شده است، به‌ نظر می‌رسد میان فاصله‌گرفتن از ایده‌های تحولی و جذب مخاطب رابطۀ مستقیم وجود دارد. بازیابی در ۱۵ بهمن ۱۴۰۳، از روزنامۀ فرهیختگان: https://B2n.ir/j96759
·       فهیمی سیوکی، م.، و پویا، ع. (۱۳۹۹). مدیریت خبر در استفاده از ظرفیت سلبریتی‌ها برای افزایش اعتماد به اخبار رسانۀ ملی. فصلنامۀ مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، ۴۱‑۷۰.
·       قنبری باغستان، ع.، و شمس، م. (۱۴۰۰). تحلیل انتقادی برنامۀ «دورهمی» از منظر سلبریتی‌محوری و گفت‌وگوی زرد. فصلنامۀ علمی جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، ۵۳‑۷۵.
·       قنبری باغستان، ع.، و مؤمنی، ع. (۱۴۰۱). تحلیل گفتمان انتقادی بازنمایی سلبریتی‌ها در صداوسیما: مطالعۀ موردی گزارش‌های خبری اخبار ۲۰:۳۰. فصلنامۀ علمی جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، ۱۰۲‑۱۲۴.
·       کاپور، ا. (۱۳۹۸). فعالیت‌های انسان‌دوستانۀ سلبریتی‌ها؛ ایدئولوژی دهشگری جهانی. (ا. شاه‌قاسمی، مترجم). تهران: انتشارات سورۀ مهر.
·       کاجی، ح. (۱۳۹۲). فلسفۀ فناوری دون‌آیدی. تهران: نشر هرمس.
·       کازنو، ژ. (۱۳۹۴). جامعۀ همه‌جایی؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی ارتباطات. (ب. ساروخانی، و م. محسنی، مترجمان). قم: نشر اطلاعات.
·       کریستیانز، ک. ج. (۱۳۸۹). فناوری و نظریۀ سه‌وجهی رسانه. در ا. م. هوور، و ن. لاندبای (تدوین‌کنندگان)، بازاندیشی دربارۀ رسانه، دین و فرهنگ (م. آریانی‌نیا، مترجم، صص. ۹۹‑۱۱۱). تهران: انتشارات سروش.
·       کشافی‌نیا، و.، و بادین‌فکر، م. (۱۴۰۳). سنجش دیدگاه مردم دربارۀ فرهنگ سلبریتی و هواداری در ایران. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
·       کشمور، ا. (۱۳۹۶). فرهنگ شهرت. (ا. شاه‌قاسمی، مترجم). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
·       کوثری، م. (۱۴۰۲). عملکرد سلبریتی‌ها در اعتراضات پاییز ۱۴۰۱؛ سیاست‌گذاری‌ها و قوانین. فصلنامۀ مجازی فرهنگ شهرت، ۱۴‑۲۰.
·       کوثری، م.، و شمس، م. (۱۴۰۱). پیامدها و تجلیات «تِم» مهمانی در عملکرد سلبریتی‌ها در شام ایرانی ۲. فصلنامۀ مطالعات فرهنگ‑ارتباطات، ۲۰۱‑۲۲۷.
·       لافی، د. (۱۳۹۶). موضوعات کلیدی در نظریۀ رسانه‌ها. (ی. نوربخش، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
·       مک‌کوایل، د. (۱۳۸۸). درآمدی بر نظریۀ ارتباطات جمعی. (پ. اجلالی، مترجم). تهران: دفتر مطالعات و توسعۀ رسانه‌ها.
·       منتظرقائم، م. (۱۴۰۱). درآمدی بر مطالعات تلویزیونی. تهران: انتشارات سمت.
·       مؤمنی، ع. (در دست انتشار). جریان‌شناسی مقالات پژوهشی مطالعات شهرت و هواداری در ایران. دستینۀ انتقادی مطالعات سلبریتی و هواداری در ایران. تهران: پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی.
·       مؤمنی، ع.، و بیچرانلو، ع. (۱۴۰۲). شهره بر مناره؛ مطالعۀ انتقادی فعالیت روحانیون خرده‌سلبریتی در اینستاگرام. تهران: پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی.
·       Deller, R. A. (2016). Star image, celebrity reality television and the fame cycle. Celebrity Studies.
·       Driessens, O. (n.d.). Conceptualizing celebritization: a product of mediatization, personalization and commodification. 1‑13.
·       Driessens, O. (2012). The celebritization of society and culture: Understanding the structural dynamics of celebrity culture. International Journal of Cultural Studies, 641‑657.
·       Franck, G. (1989). Die neue Währung: Aufmerksamkeit. Zum Einfluß der Hochtechnik auf Zeit und Geld. Merkur, 688‑701.
·       Franck, G. (2002). The scientific economy of attention: a novel approach to the collective rationality of science. Scient metrics, 3‑26.
·       Hall, S. (1973). Encoding and Decoding in the Television Discourse. Birmingham: Centre for Contemporary Cultural Studies, University of Birmingham.
·       Krieken, R. v. (2019). Celebrity Society; The Struggle for Attention. New York: Routledge.
·       Omessal, C. C; Ikoro, E. A. (2015). Reality Television or Television Reality Shows: Forms, Genres and Modes. Global Educational Research Journal, 383‑388.
·       Rafique, S; Hassan Khan, M; Bilal, H. (2022). A Critical Analysis of Pop Culture and Media. Global Regional Review, 173‑184.
·       Tarde, G. (1969). Opinion and conversation. In T. N. Clark (Ed.), Tarde on Communication and Social Influence: Selected Papers (pp. 297‑318). Chicago: University of Chicago.
·       Zeilsler, A. (2008). Feminism And Pop Culture. Berkeley: Seal Press.

  • تاریخ دریافت 29 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 03 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 03 مرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 03 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405