ازمعرفت الگوریتمی تا شناخت فطری: بازخوانی بحران هویت در عصر هوش‌مصنوعی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشکده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق
2 دانشجوی دکتری خط‌مشی‌گذاری عمومی، پژوهشگر مجموعه سپهرا مرکز رشد دانشگاه امام صادق علیه‌السلام
3 دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات و پژوهشگر مرکز رشد دانشگاه امام صادق علیه السلام
چکیده
در عصر گسترش هوش‌مصنوعی، این فناوری از ابزار پردازش اطلاعات به میانجی ادراک، یادگیری، تصمیم‌گیری و بازاندیشی انسان درباره خویشتن بدل شده و جایگاه او را به‌عنوان فاعل شناسا و مرجع داوری به پرسش کشیده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که این میانجی‌گری، بر پایه مبانی انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی اسلام، چه بحرانی در هویت معرفتی، وجودی و اجتماعی انسان پدید می‌آورد.
پژوهش از حیث هدف بنیادی و رویکرد کیفی است و با تحلیل مفهومی در چهار مرحله انجام شده است: استخراج مفاهیم بنیادین هویت، نفس، فطرت و ادراکات حقیقی و اعتباری بر پایه آموزه‌های اسلامی؛ مقایسه تطبیقی با ادبیات فلسفه فناوری و اخلاق هوش‌مصنوعی؛ بازسازی روابط میان مفاهیم در چارچوبی واحد؛ و تلفیق یافته‌ها بر پایه متون اسلامی و مقالات داوری‌شده.
یافته‌ها نشان می‌دهد بحران هویت در دو ساحت به‌هم‌پیوسته رخ می‌دهد. در ساحت وجودی، بازنمایی الگوریتمی، به‌مثابه اعتباری از مرتبه دوم، جای هویت حقیقی برخاسته از کرامت ذاتی و سنخیت نفس با مبدأ متعالی را می‌گیرد. در ساحت معرفتی، شناخت داده‌محور بر پایه اصالت وجود، اتحاد عاقل و معقول و حرکت جوهری، بر علم حضوری غلبه می‌یابد. این دو جایگزینی، در حلقه‌ای بازخوردی، حلقه تنظیمی اختیار را تضعیف می‌کنند.
نتیجه آنکه هوش‌مصنوعی، برخلاف ابزارهای پیشین، با شبیه‌سازی هوش، در معرض دگرگونی از تسخیر مأذون به تسخیرشدگی است؛ و علاج این بحران نه در توقف فناوری، بلکه در بازسازی حلقه تنظیمی اختیار و بازگرداندن مرجعیت به شناخت حقیقی و فطرت توحیدی نهفته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

From Algorithmic Knowledge to Innate Knowledge: Reinterpreting the Identity Crisis in the Age of Artificial Intelligence through Islamic Teachings

نویسندگان English

Mohammadreza Barzouei 1
Seyyed Amirreza Barghai 2
Mohammadjavad ravi 3
1 Associate Professor, Faculty of Culture and Communication, Imam Sadiq University
2 PhD Student in Public Policy, Researcher at Sephra Research Group, Imam Sadiq University Growth Center
3 PhD Student in Culture and Communication, Imam Sadiq University
چکیده English

In the age of expanding artificial intelligence, this technology has evolved from a mere information-processing tool into a mediator of human perception, learning, decision-making, and self-reflection—thereby questioning man's status as a knowing subject and locus of judgment. This study identifies what crisis this mediation generates in human epistemic, existential, and social identity, based on Islamic anthropological and epistemological foundations.

The research is fundamental in purpose and qualitative in approach, proceeding through conceptual analysis in four stages: extracting foundational concepts of identity, the self (nafs), primordial nature (fitrah), and real versus conventional (i'tibari) perceptions from Islamic teachings; comparing these with contemporary philosophy of technology and AI ethics; reconstructing relationships among concepts within a unified framework; and synthesizing findings based on Islamic texts and peer-reviewed articles.

Findings reveal that the identity crisis unfolds across two interconnected dimensions. Existentially, algorithmic representation—a second-order construct—displaces authentic identity rooted in inherent human dignity and the soul's affinity with its transcendent origin. Epistemically, data-driven cognition overtakes presential knowledge (‘ilm huduri), resting on the principiality of existence, the unity of knower and known, and substantial motion. These substitutions, in a feedback loop, weaken the regulatory circuit of free will (ikhtiyar).

The study concludes that AI, unlike earlier tools, risks transforming humanity from authorized dominion (taskhir) into subjugation. The remedy lies not in halting technology, but in restoring the regulatory circuit of choice and reinstating authentic cognition and monotheistic fitrah as identity's true reference.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Identity Crisis
Innate Cognition
Algorithmic Epistemology
Transcendent Philosophy
·       اکبریان، ر. (۱۳۸۸). جایگاه انسان در حکمت متعالیۀ ملاصدرا. تهران: علم.
·       بوذری‌نژاد، ی.، و مرندی، ا. (۱۳۹۴). نظریۀ اعتباریات علامه طباطبایی و نظام حقوقی-سیاسی جامعه. فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، ۱۰۷‑۱۲۲.
·       تمیمی، م.، و فرامرز قراملکی، ا. (۱۴۰۰). چیستی «معرفت نفس» در فلسفۀ صدرالمتألّهین. دوفصلنامۀ علمی حکمت صدرایی، ۵۳‑۶۵.
·       جوادی آملی، ع. (۱۳۸۴). فطرت در قرآن (تفسیر موضوعی قرآن کریم). ج۱۲. قم: مرکز نشر اسراء.
·       جوادی آملی، ع. (۱۳۸۶). منزلت عقل در هندسۀ معرفت دینی. قم: مرکز نشر اسراء.
·       جوادی آملی، ع. (۱۳۸۶الف). تفسیر انسان به انسان، چ۳. قم: مرکز نشر اسراء.
·       جوادی آملی، ع. (۱۳۹۳). معرفت‌شناسی در قرآن (تفسیر موضوعی قرآن کریم). ج۱۳. چ۸. قم: مرکز نشر اسراء.
·       دارایی، م.، و موسوی، ر.، و فرمهینی فراهانی، م. (۱۴۰۳). تربیت عرفانی دورۀ نوجوانی براساس دیدگاه‌های انسان‌شناختی علامه حسن‌زاده آملی. فصلنامۀ پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۱۵۵‑۱۸۷.
·       شاه‌آبادی، م. (۱۳۸۶). شذرات المعارف. (ن. شاه‌آبادی، مصحح). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
·       شیروانی، ع. (۱۳۸۷). تأملی در ویژگی‌های روش‌شناختی مکتب فلسفی صدرالمتألهین. فصلنامۀ روش‌شناسی علوم انسانی، ۹‑۳۰.
·       طباطبایی، س. (۱۳۹۸). المیزان فی تفسیر القرآن (س. موسوی همدانی، مترجم؛ ۲۰ جلد). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین.
·       طباطبایی، س. (۱۳۸۷). اصول فلسفه و روش رئالیسم (مرتضی مطهری، تعلیقات؛ ۵ جلد). قم: انتشارات صدرا.
·       عاشوری، م.، و علم‌الهدی، ج. (۱۴۰۱). نظریۀ رشد به‌مثابۀ فلسفۀ روان‌شناسی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
·       عباسی،ع. (۱۳۹۹). هویت در پست‌مدرنیسم و حکمت متعالیه. آیین حکمت، ۵۹‑۸۲.
·       فرامرز قراملکی، ا. (۱۳۸۸). روش‌شناسی فلسفۀ ملاصدرا. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
·       قائمی‌نیا، ع.، و حکمت‌مهر، م. (۱۴۰۲). پدیدارشناسی اعتباریات و نیهیلیسم اعتباری سایبر براساس آرای علامه طباطبایی. تاریخ فلسفۀ اسلامی، ۳۱‑۶۴.
·       قربانی، ق. (۱۳۸۳). هویت ملی از دیدگاه استاد مطهری. فصلنامۀ مطالعات ملی، ۶۳‑۸۶.
·       کارشناس، ع. (۱۳۹۱). بررسی تطبیقی معرفت نفس از منظر ملاصدرا و علامه طباطبایی. آیین حکمت، ۹۵‑۱۱۸.
·       کلبادی‌نژاد، ع.، و پورحسن، ق.، و محمودی، ر. (۱۳۹۹). بازخوانی نظریۀ اعتباریات اجتماعی علامه طباطبائی و نسبت آن با جاودانگی نفس. فصلنامۀ نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، ۲۲۳‑۲۵۰.
·       مصباح‌ یزدی، م. (۱۳۹۶). آموزش فلسفه. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
·       مطهری، م. (۱۴۰۲). آزادی معنوی. تهران: انتشارات صدرا.
·       مطهری، م. (۱۳۹۶) انسان کامل. تهران: انتشارات صدرا.
·       ملاصدرا (صدرالدین محمد شیرازی). (۱۳۸۱ش / ۲۰۰۲م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. چ۳. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
·       Ampello de Souza, B., Serrano de Andrade Neto, A., & Roazzi, A. (2024). The generative AI revolution, cognitive mediation networks theory and the emergence of a new mode of mental functioning: Introducing the Sophotechnic Mediation scale. Computers in Human Behavior: Artificial Humans. Article 100042.
·       Dorobantu, M. (2022). Imago Dei in the age of artificial intelligence: Challenges and opportunities for a science-engaged theology. Christian Perspectives on Science and Technology, New Series. 175‑196.
·       Floridi, L., & Cowls, J. (2019). A unified framework of five principles for AI in society. Harvard Data Science Review.
·       Joseph, J. (2025). The algorithmic self: How AI is reshaping human identity, introspection, and agency. Frontiers in Psychology. Article 1645795.
·       Kannike, U. M. M., & Fahm, A. O. (2025). Exploring the ethical governance of artificial intelligence from an Islamic ethical perspective. Journal Fiqh. 134‑161.
·       Kissinger, H. A., Schmidt, E., & Huttenlocher, D. (2021). The Age of AI: And Our Human Future. Little, Brown and Company.
·       Pasquinelli, M. (2023). The Eye of the Master: A Social History of Artificial Intelligence. Verso Books.
·       Rowley, J. (2007). The wisdom hierarchy: Representations of the DIKW hierarchy. Journal of Information Science. 163‑180.
·       Varypaiev, O., Hhumeniuk, S., Kotun, K., Volskyi, D., & Vernudina, I. (2025). AI philosophy: Challenges to man's identity and moral norms. International Journal on Culture, History, and Religion. 242‑255.
 

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 07 مرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 07 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405