ازمعرفت الگوریتمی تا شناخت فطری: بازخوانی بحران هویت در عصر هوش‌مصنوعی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی

در عصر گسترش هوش‌مصنوعی، این فناوری از ابزار پردازش اطلاعات به میانجی ادراک، یادگیری، تصمیم‌گیری و بازاندیشی انسان درباره خویشتن بدل شده و جایگاه او را به‌عنوان فاعل شناسا و مرجع داوری به پرسش کشیده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که این میانجی‌گری، بر پایه مبانی انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی اسلام، چه بحرانی در هویت معرفتی، وجودی و اجتماعی انسان پدید می‌آورد.
پژوهش از حیث هدف بنیادی و رویکرد کیفی است و با تحلیل مفهومی در چهار مرحله انجام شده است: استخراج مفاهیم بنیادین هویت، نفس، فطرت و ادراکات حقیقی و اعتباری بر پایه آموزه‌های اسلامی؛ مقایسه تطبیقی با ادبیات فلسفه فناوری و اخلاق هوش‌مصنوعی؛ بازسازی روابط میان مفاهیم در چارچوبی واحد؛ و تلفیق یافته‌ها بر پایه متون اسلامی و مقالات داوری‌شده.
یافته‌ها نشان می‌دهد بحران هویت در دو ساحت به‌هم‌پیوسته رخ می‌دهد. در ساحت وجودی، بازنمایی الگوریتمی، به‌مثابه اعتباری از مرتبه دوم، جای هویت حقیقی برخاسته از کرامت ذاتی و سنخیت نفس با مبدأ متعالی را می‌گیرد. در ساحت معرفتی، شناخت داده‌محور بر پایه اصالت وجود، اتحاد عاقل و معقول و حرکت جوهری، بر علم حضوری غلبه می‌یابد. این دو جایگزینی، در حلقه‌ای بازخوردی، حلقه تنظیمی اختیار را تضعیف می‌کنند.
نتیجه آنکه هوش‌مصنوعی، برخلاف ابزارهای پیشین، با شبیه‌سازی هوش، در معرض دگرگونی از تسخیر مأذون به تسخیرشدگی است؛ و علاج این بحران نه در توقف فناوری، بلکه در بازسازی حلقه تنظیمی اختیار و بازگرداندن مرجعیت به شناخت حقیقی و فطرت توحیدی نهفته است.